Mẹo vặt học tiếng Anh

Tôi đã từng trãi qua biết bao vất vã trong việc học phát âm tiếng Anh, tiếng Mỹ từ khi còn sống tại Việt Nam cho tới mấy chục năm sau ở nước ngoài (kể cả hiện tại) nên có nhiều kinh nghiệm để chia sẽ với các bạn vẫn còn gặp trục trặc trong khâu nói.

1. Khi nói chuyện với người yếu tiếng Anh, người Tây thường nhìn miệng để đoán chữ. Vì vậy, bạn nên nắm bắt những âm nào cần phải mở miệng như cười thật tươi, cười mỉm, hay như chúm môi “hôn”. Đồng thời lưởi của bạn cũng moving giữa các vị trí chiến lược như: sau hàm răng trên, sau hàm răng dưới, giữa hai hàm răng, phía trên giữa vòm miệng, kéo ngược về cổ họng. Có vài chữ đòi hỏi môi phải khép lại trước hoặc sau khi phát âm. Nói chung, moving miệng, lưởi, môi phù hợp giúp chúng ta phát âm đúng và rõ hơn; người Tây dễ hiểu chữ ta muốn nói hơn. Mới đầu, bạn move chậm chạp, khó khăn, không cảm thấy tự nhiên, thoả mái và sẽ dễ bị mỏi miệng luởi, nhưng khi bạn đã nhuần nhuyễn rồi thì bạn sẽ tự động mất những cảm giác đó.

2. Biết một từ nào, nhưng không biết cách phát âm đúng, thì bạn sẽ gặp khó khăn để nhận ra chữ đó khi nghe người ta nói, vì trong quá trình tập đọc, bạn đã vô tình tập “sai” cho tai của bạn cách nhận ra chữ đó. Cũng có khi bạn hiểu người ta nói chữ gì nhưng khi lập lại thì bạn lập lại đúng như cách phát âm sai đã nằm lòng trong cái đầu của bạn từ lâu. Theo kinh nghiệm của tôi, bạn cần phải vừa nghe đọc kỹ vừa nhìn cách phiên âm trong tự điển nói online, để hiểu lý do tại sao chữ đó được đọc như vậy.

Ví dụ:

- Chữ nest có phiên âm là “né-s-t”. Tất cả gồm 3 âm: né (dấu sắc vì âm nhấn), s và t.
- Chữ next có phiên âm là “né-k-s-t”. Tất cả gồm 4 âm: né, k, s, t.

Hai từ nest và next đọc khác nhau bởi chữ “k”. Bạn không phát âm k thành tiếng, nhưng phải ngừng lài 1/30 giây (rất chớp nhoáng) để nhận diện sự có mặt của nó, trước khi tiếp tục đọc s và t. S được đọc lướt qua thật nhanh (1/40 giây) để nối vào âm t. Vì vậy, đọc nest nhanh và smooth hơn next.

Nên nhớ, muốn phát âm nhẹ nhàng, không bị nặng giọng thì phải đọc rõ ràng từng âm một theo thứ tự. Bắt đầu Chậm Chậm Từng âm. Nest: “né…s… t…” rồi sau đó nối âm với nhau nhanh hơn “né-s-t”. Nhiều người thường đọc sai Nest: nết-s-t nghe rất nặng và khó hiểu. Còn vô số chữ ta hay đọc nặng giọng Việt khác, ví dụ như chữ boss, đọc “bó- s” chứ không phải “bốt-s”. Chữ phoenix và finish chỉ khác nhau ở âm đuôi và cả 2 đều được nhấn ở âm đầu “fí”. Có chữ không phải do nặng giọng mà vì đọc sai như chữ motorbike phải đọc là mố-tơ bike chứ không phải là mố-tô bike.

3. Những từ có 2 âm trở lên, bạn phải biết âm nào là âm nhấn. Phát âm đúng và mạnh âm nhấn – bỏ dấu sắc vào âm đó. Đối với âm phụ, nếu bạn đọc nhỏ hay đọc không chính xác lắm, người nghe vẫn dễ dàng đoán hiểu được.

Ví dụ:

- Position. Bạn có thể đọc po,pô, pơ, nhưng âm nhấn: “zí”, lúc nào cũng giống nhau.
- Positive. Bạn phải đọc đúng âm đầu: “pó”, âm sau là âm phụ nên tùy người đọc zi hay zơ đều đúng.
- Recipt: [rəˈsiːt] or [riˈsiːt].
- Recipe: [ˈresəpi:] or [ˈresipi:].

Tương tự cho các chữ: acadEmy, acAdemic, autOmatic, autonOmy, senAtor, ìnfinItive. E, A, O, O, A, I, E, O, vừa nêu đều được đọc như là ơ vì không phải là âm nhấn – đọc ơ nghe nhẹ nhàng hơn. Dĩ nhiên nếu bạn đọc sát với âm của chử cái được viết thì cũng không sao.

Dĩ nhiên là âm nào cũng nên đọc đúng, nhưng âm chính là ưu tiên hàng đầu. Không nhớ âm chính, có thể dẫn tới việc hiểu sai ý nghĩa của chữ muốn nói. Ví dụ: dessert và desert, polish và police (2 chữ này có âm đuôi sh và ce khác nhau nhưng khi nói chuyện nhanh bình thường thì người ta thường chú ý đến âm nhấn nằm ở âm trước hay ở âm sau).

4. Có thể nói chương trình đào tạo của ta dở lắm. Trong sách có biết bao câu mẫu rất hay, nhưng ta hiếm được dạy “nên học thuộc” để làm vốn khi giao tiếp bằng tiếng Anh. Vì vậy, đến khi cần, ta hay mất bình tỉnh; ta cố rặng từng chữ một, nói sai giọng mà chưa chắc, cấu kết câu đã đúng văn phạm.

Cách học tốt nhất là học luôn cả câu mẫu, từ sách hay từ điển, để khi cần là nói ra ngay, chứ không phải tốn thì giờ lắp ghép. Chắc chắn bạn sẽ đỡ bị cà lăm, có phản ứng nhanh nhẹn, và nói những câu rất ấn tượng, y như Tây.

5. TA có hai âm i: Một i ngắn và một i dài.

- Âm i ngắn cho mọi trường hợp chỉ có một i: Bit, sit, fill, piss, bitch.
- Âm i dài cho nhiều trường hợp khác: Beat, seat, feel, piece, beach.

Đọc i dài khi nào bạn thấy: ee (see), ea (meal), ie (believe), ei (either), chữ cái cuối cùng là e (me, she, we), chữ cái cuối cùng là y (city, windy, fancy), cụm chữ cuối cùng là ique (unique, antique), và e + phụ âm + e (Vietnamese, steve, peter, these).

Người Tây mỗi khi chụp hình thường nói “say g” hay “say gee”. G và gee đều có cách đọc, phiên âm (i dài) như nhau: “dzee” hay “dzi:. Vậy, khi bạn phát âm i dài, bạn nên mở miệng (2 bên) như cười mỉm. Động tác này làm cho âm i dài ra, ít bị ảnh hưởng bởi phụ âm theo sau. Khi bạn đã quen, không còn nhầm lẫn cách đọc giữa i ngắn và i dài, lúc đó, nếu bạn lười bành miệng sang 2 bên cho i dài thì cũng không sao.

Ví dụ:

Sit: Vì i ngắn nên bạn đọc sí + t giống y như là sít + t. Nghe rất “sắc” và nhanh.
Seat: Bạn phải đọc s í í í í + t. Nghe nhẹ nhàng, thong thả.

*

*

*

6. Tập lắp ráp, sử dụng 1 chữ vừa biết với chủ từ, túc từ, động từ, giới từ, tỉnh từ, trạng từ khác nhau trong 1 câu (xác định, phủ định và câu hỏi). Cách thực tập này cho phép bạn sử dụng lưu loát cả chục câu liên quan tới một từ vừa biết.

Nếu bạn học đúng phương pháp, thì bạn có thể bắt đầu giao dịch tốt bằng tiếng Anh khi biết khoảng 1,000 từ. Quan trọng là, bạn nên ưu tiên học những từ popular và tận dụng tối đa các câu lắp ráp sẳn mà bạn đã thuộc.

7. Lưu ý là c, g, t có 2 cách phát âm: hard và soft.

Ví dụ:

Phát âm “c” (hardc) cho car, corn, curl, common, vv.
Phát âm “s” (soft c) cho cEnt, cIty, cYlinder. Ghi chú: c có e, i, y đi kèm..

“g” cho gìft, gun, girl, go, vv.
“dz” cho genius, ginger, gypsy, page, vv. Ghi chú: Phát âm soft g cho g có e, i , y đi kèm.

Hard t phát âm như “th” của tiếng Việt, khi nào t là chữ cái đầu tiên của một từ: Taxi, ten, turn, etc. Đa số người Việt không biết đọc hard t đúng, bởi vậy nói taxi mà người Tây cũng không hiểu.

Soft t phát âm như “t” của tiếng Việt, khi t không phải là chữ cái đầu tiên: Artist, captain, enter, etc.

8. Ngày nay học tiếng Anh bạn có tự điển online: thefreedictionary Hãy bỏ chữ vào ô search rồi bấm enter để nghe cách phát âm của người Mỹ, người Anh hay theo cách của tự điển. Bạn nên chọn một trong ba giọng, tuỳ sỡ thích. Chọn Vietnamese cho phần translation. Bạn có thể vào phần spelling bee để luyện nghe. Lúc TA của bạn khá hơn thì đừng quên khám phá những công dụng khác của từ điển này như là idiom…

9. Phát âm lại tất cả các mẫu tự a,b,c….z. để xem bạn phát âm có thật sự đúng như từ điển “nói” không và nhìn cách phiên âm để kiểm tra chắc chắn là tai bạn nghe đúng. Sau abcd…. thì tới phiên ngày tháng, sáng chiều, đẹp xấu, to lớn, buồn vui….

Nên dò xét lại có chữ nào, âm nào trong tiếng Anh mà bạn chưa thể phát âm chính xác hay khi nói thì người nước ngoài phải hỏi tới hỏi lui. Nhiều khi Tây hiểu ý hay kể cả, nhận ra những từ mà bạn sử dụng cũng chưa nói lên được bạn phát âm hoàn toàn đúng.

10. Đa số những chữ có hai âm, dùng cả cho danh và động từ, thì nhấn âm đầu cho danh từ, âm sau cho động từ.

Ví dụ:

Recall, exploit, increase, rebel, produce, insult, refuse, vv.

Phát âm có dấu sắc cho âm nhấn để làm nổi bậc nó. Vì vậy âm còn lại chỉ có thể được đọc không dấu, dấu huyền hoặc nặng, tuỳ chữ.

11. Lúc đầu chỉ học nói những từ sơ đẵng, phổ thông, rồi từ từ tăng dần lên từ khó và phứt tạp. Bạn nên nhớ là khi mà người Tây nghe bạn nói quá chậm chạp, cấu kết câu nói chưa đúng và phát âm khó nghe thì tự động họ cho rằng trình độ tiếng Anh của bạn còn yếu. Họ sẽ dùng từ dễ hiểu nhất để nói với bạn, đồng thời tai của họ expect từ bạn những chữ dễ. Vì vậy, đừng nên dùng từ ngữ khó đọc hay viết phức tạp để chứng tỏ mình có trình độ. Vô ích! Mình là dân ESL, nói chuẫn giọng và có căn bản để người ta hiểu là quan trọng nhất.

12. Từ có 3 âm trở lên có thể có 2 âm nhấn: một chính, một phụ. Tuy nhiên, 2 âm nhấn gần như không bao giờ liên tiếp nhau.

Ví dụ:

FAscinate, operAtion, fundamEntal, extraOrdinary (a trước O là a câm), etc.

13. Những chữ tận cùng bằng ATE, UDE, thì âm nhấn hầu như lúc nào cũng nằm trước, cách một âm.

Ví dụ:

COmplicate, maNIpulate, fAbricate, grAtitude, Attitude, etc.

Tuy nhiên các từ có ION, IC, IOUS ở cuối thì âm nhhấn là âm ngay trước.

Ví dụ:

Reflection, application, automatic, exotic, hilarious, suspicious, etc.

14. Âm “less”, “ness”, “est” nằm cuối một từ, hiếm khi nào là âm nhấn, bởi vì, less, ness và est là những chữ được ghép vào nhằm hổ trợ ý nghĩa cho từ chính. Do đó, “less” và “ness” thường phải được đọc với dấu nặng. Phát âm tương tự cho “ious”,”age”, “ic” ở cuối một từ. Người Việt thường đọc sai những âm đuôi này.

Ví dụ:

Business, helpless, latest, biggest, gracious, package, manage, automatic, picnic….

*

*

*

15. Đừng quên đọc những âm ở đuôi, chẵng hạn như t, d sh, g, ve, f, c, z, l, ed, st, xt, ted, ches, ess, ive, etc. Không đọc âm đuôi của một chữ, tức chưa đọc xong chữ đó. Đọc không đúng âm đuôi có thể làm cho người nghe hiểu sai ý bạn muốn nói. Thật ra, âm đuôi quan trọng không kém những âm khác.

Ví dụ:

Bạn đọc âm “ai” cho like, line, lite, light, lie…. Nếu tất cả đều được bạn vất bỏ phần đuôi “k”, “n”, “t” thì chữ nào cũng nghe giống y nhau và cái âm “lai” không có âm đuôi là âm chính xác của chữ lie.

Tương tự cho những âm đầu, cần phải đọc để phân biệt chữ đó với chữ khác, ví dụ: please vs lease, blame vs claim.

16. Nhiều người không nhận ra có âm “l” trong tiếng MỸ. Âm l rất quan trọng khi nằm ở cuối chữ.

Ví dụ:

Real, pull, fail, sale, mile,spoil, feel, mail, girl, cool, rule, etc.

Nghe từ điển bạn sẽ nhận ra âm l trong những chữ vừa nêu và mọi chữ được viết tương tự. Có khi âm l rất rõ, có khi chỉ nghe phản phất.

Ví dụ: (những chữ âm l rõ)

Smile nên đọc là: s+ˈ mai+ồ+l, oil:ˈoi+ồ+l, style: s+ˈ tai+ồ+ l, mild: mai +ồ+d.

Những chữ tương tự thế này mà bỏ qua l là người ta không hiểu hay rất khó hiểu. Những chữ như wild, mild âm d không quan trọng bằng âm l.

Nói chung, dù âm l đọc lớn hay nhỏ thì khi đọc, lưởi của bạn phải đồng thời di chuyển lên phía trên, đụng vòm họng và đầu lưởi chạm vào chân răng của hàm trên. Dĩ nhiên, khi bạn đã giỏi, thì lúc đó bạn nên đọc hết mọi l trong một chữ, dù l nằm ở đâu. Vì không phát âm l nên đa số người da màu đọc chữ, ví dụ, people thành peopo, simple thành simpo….

17. Khuyến khích các em thiếu nhi xem các chương trình dành cho trẻ em trên các đài (hay websites) truyền hình Âu Mỹ: PBS, TVO, ABC, CBS, NBC. Các bạn nên vào các mạng vừa nêu hay vào các mạng như Yahoo, MSN…. để nghe đi nghe lại đủ loại video tin tức.

18. Bạn nên xem đi, xem lại, hàng chục lần 1 băng DVD ưng ý, thay vì xem hết cái này đến cái khác. Mở subtitle để vừa xem chữ, vừa nghe nói. Khi bạn đã tự tin về cách phát âm, bạn có thể vừa xem phim vừa đọc theo subtitle. Nhớ đừng chạy theo cho kịp rồi lơ là cách phát âm, nên chậm mà chắc. Xem lại tới lui để nghe cho bằng được mọi chữ, mọi đoạn văn khó. Chúc bạn sẽ có lúc đọc đúng mà vẫn theo kịp.

Khi bạn đã đạt advanced level thì nên vào diễn đàn tiếng Anh, You Tube, hay đọc tin tức trên Yahoo rồi nghiên cứu phần bình luận của độc giả để học hỏi cách diễn đạt suy nghĩ, cách diễn tả phức tạp.

19. Nắm vững voiced và voiceless consonants sẽ giúp bạn áp dụng tốt một số rules khác, chẵng hạn như khi thêm “ed” hay “s” vào sau một từ.

Để tay gần trái khế ở cổ rồi đọc các phụ âm. Chữ nào làm cho dây chằng rung thì được gọi là voiced consonant. Ngược lại ta có voiceless consonant.

Voiceless consonant gồm các ÂM: P, t, k, f, θ, s, ʃ (fashion), tʃ (change).
Voiced consonant gồm các ÂM: b, d, g, v, ð, z (zoo), ʒ (pleasure), dʒ (joke), m, n, ŋ (sing), l, r, w, y.

20. Luôn luôn kéo âm thanh dài ra cho những nguyên âm (vowels) có voiced consonant theo sau và làm ngược lại cho voiceles consonant.

Ví dụ:

Advise, eyes (ai..ai-z), have (háá-v), made (mếế-d), had, bed (béé-d, bag, dog (đóó-g)
Advice, ice (ây-s), niece (ní-s) , half (há-f), mate (mế-t), hat (há-t), bet (bé-t) , back, dock (đó-k).

21. Động từ tận cùng bằng t hay d, khi thêm ed vào thì ed được đọc là “id”

Ví dụ:

Wanted, needed, ended, hated, patted, weeded, etc.

Tuy nhiên, khi thêm ed sau một voiced consonant thì e trở thành e câm và d được đọc là [d].

Ví dụ:

Opened, closed (z-d), called, loved (v-d), pulled, showed, earned, changed (dz-d, etc.

“Ed” thêm sau voiceless cosonant thì e câm và d được đọc là [t].

Ví dụ:

Helped (hel-p-t), laughed (la: f-t), washed (wɒʃ-t), worked (wɜː-k-t), liked (lai-k-t), stopped (stɒ-p-t).

Trường hợp thêm s vào sau một động từ (ngôi thứ 3 số ít) thì đọc [z] nếu voiced consonant trước s. Đọc [s] nếu voiceless consonant trước s.

Ví dụ:

[z]: Comes, feels, lives, loans, eggs. [s]: eats, likes, helps, cooks, surfs.

*

*

*

22. U nằm sau d thì phải đọc là dz tương tự như “j” của chữ joke.

Vi dụ:

GraDUal, schedule, education, graduation, procedure, etc.

Nhưng ‘t + u” và “t + y” thì phải đọc như ch của chữ church.

Ví dụ:

AcTUally, statue, nature, situation, fortunate, don’T You, can’t you, etc.

23. Mỗi ngày, bạn nên đọc sách và bất cứ cái gì viết bằng tiếng Anh hay tập nói lại những câu, chữ đã thuộc cho lưu loát hơn. Điều quan trọng là, lúc nào cũng phải đọc đúng từng chữ. Đừng chú ý nhiều đến tốc độ, vì nó sẽ tự động nhanh dần.

Khi gặp từ khó phát âm hay một đoạn câu toàn chữ khó, bạn nên tập đọc tới lui cho đến khi đọc suông sẽ. Những câu văn gọn gàng, diễn tả được những ý nghĩa cần thiết mà bạn thấy trong tự điển, sách… cũng nên ghi xuống và ráng học thuộc sau đó.

Tranh thủ đọc ra tiếng càng nhiều càng tốt để giọng mau thay đổi, khi nào không thể đọc thành tiếng thì phải ráng đọc trong đầu. Gặp chữ nào không biết hay đã quên cách đọc thì phải tra ngay từ điển.

24. Để mau tiến, hãy học cái tinh thần và cái cách của người Âu Mỹ: Mạnh dạn hơn trong mọi sự, nêu thắc mắc nicely, friendly, straightforward. Không chỉ trên diễn đàn, mà ngay cả khi bạn tiếp xúc với người nước ngoài. Cứ việc tỏ ra vui vẻ, xáp lại chào hỏi, nói chuyện búa xua với những câu đã thuộc làu. Tây thích và rất trân quí những tiếp xúc tự nhiên thân thiện của người bản xứ. Nên đọc qua bài viết “Một số điều cần để ý khi tiếp xúc với người Tây”.

25. Khi “t” là chữ cái cuối cùng của một từ, người Mỹ thường Chỉ Đọc Nó (t) Nếu từ đó ở cuối một đoạn câu, một câu hay vì cố tình nhấn mạnh từ đặc biệt đó.

“t” mà nằm giữa hai nguyên âm (vowel) hay giữ y và một nguyên âm, thì người Mỹ đọc thành “d” thật nhanh.

Ví dụ:

Water, better, city, forty, little, meeting, duty, matter, total, paRty (exception).

Đọc: wader, bedder, cidy, fordy, liddle, meeding, dudy, madder, todal, pady.

Ngoài các trường hợp trên, t thường câm đối với người Mỹ. câm là vì lưởi được đưa vào vị trí để chuẩn bị phát âm t, nhưng lưởi được giử luôn ở đó. (Chú ý: Đừng áp dụng t câm cho tới khi bạn có thể nói lưu loát, vì nếu nói chậm thì phải đọc hết, đọc rõ từng chữ một – không thể lúc này lúc nọ được).

Ví dụ:

Test, most, cast, lust, can’T go, don’t like, at work, budget cut, outside, lately. WhaT? That can’t be right! That apartment felt quite hot.

Vì t câm, nên s là âm tiết được đọc cuối cùng. Tuy nhiên âm s của “test, most, cast, lust” vẫn chỉ được phát âm nhanh, thoáng qua rồi bị dập tắt đột ngột bởi t câm.

À, làm sao phân biệt được cách đọc giữa hai chữ can và can’t. Easy! “can’t” luôn phát âm dài hơn và giọng nhấn mạnh hơn “can”.

26. Có nhiều trường hợp “ch” được đọc là “k”.

Ví dụ:

Chemistry, scheme, stomach, ache, headache, architect….

27. Tự ôn lại bằng tiếng Anh, mọi việc bạn đã làm, đã nói trong ngày. Có thể tập tạo ra tình thế mà bạn có nhiệm vụ phải lên tiếng hay giải thích cho người khác hiểu về một sự việc. Lập đi lập lại một đề tài, cho đến khi nào bạn thoả mãn về từ ngữ, cấu kết câu văn, giọng đọc và tốc độ trình bày.

Học tiếng Anh đòi hỏi thời gian, kiên nhẫn và miệt mài. Hãy để ý đến những achievement nhỏ mà bạn đã gặt hái được, nó tạo cho bạn có căn bản vững chắc để tiếp thu nhiều hơn và sâu xa hơn. Nhiều thành công nhỏ chính là thành công lớn.

*

*

Bài viết được tóm gọn trong 3 messages:

- Dùng bửu bối để tự học phát âm đúng: http://www.thefreedictionary.com/
- Học nguyên câu để nói hữu hiệu và ấn tượng.
- (Nếu có thể) Review vốn tiếng Anh mà bạn đã có để phục hồi từng chữ một, bắt đầu bằng abcd.

Nhớ xem tiếp phần chỉ dẫn cách đọc tiếng Mỹ.